سرطانزا

سرطانزا بودن تریاک به تایید سازمان جهانی بهداشت رسید بر اساس مطالعات دانشمندان ایرانی؛مطالعه «کوهورت گلستان» درباره سرطان زا بودن تریاک به تایید آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی رسید. در یک رویداد مهم تاریخی و بین المللی، «سرطان زایی مصرف تریاک» که مهمترین دستاورد بیش از دو دهه تلاش تحقیقاتی دانشمندان ایرانی در «مطالعه کوهورت گلستان» به شمار میرود، توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی (IARC / WHO) مورد تایید قرار گرفت و در آینده به عنوان «مونوگراف ۱۲۶» منتشر خواهد شد. «سرطان زایی مصرف تریاک» در جلسه اعضای کارگروه «مونوگراف ۱۲۶» آژانس بین المللی تحقیقات سرطان شامل ۱۶ محقق و متخصص برجسته سرطان از ۱۰ کشور جهان که ۱۱ تا ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۰/ ۲۱ - ۳۰ شهریور ماه ۹۹ به صورت مجازی (به دلیل پاندمی کووید -۱۹) برگزار شد، مورد بحث، بررسی و تایید قرار گرفت. نتایج مهم این ارزیابیها ۸ اکتبر ۲۰۲۰ - ۱۷ مهر ماه ۹۹، در مجله معتبر The Lancet Oncology منتشر شده است. مطالعه کوهورت گلستان بخشی از مطالعه سرطان معده در شمال ایران (GEMINI)، نخستین و یکی از بزرگترین مطالعات کوهورت در غرب آسیا و شمال آفریقاست که در سال ۲۰۰۴ توسط تیمی از محققان پژوهشکده بیماریهای گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران به رهبری رضا ملک زاده و با همکاری دانشگاه علوم پزشکی گلستان، آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی ((IARC / WHO برخی دانشگاهها و مراکز معتبر بین المللی تحقیقات سرطان ادامه یافت. به دستاوردهای بسیار مهمی در شناسایی علل سرطانهای گوارشی بویژه سرطان مری و معده، اثبات تاثیر نوشیدن چای داغ در بروز سرطان و انتشار آن در مونوگراف آژانس بین المللی تحقیقات سرطان و نیز اثبات «سرطانزایی مصرف تریاک در بروز ۷ نوع سرطان» و تایید آن توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان برای انتشار در مونوگراف ۱۲۶ انجامید. این مطالعه، در سال ۲۰۱۸ مدال افتخار آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی را دریافت کرد. بر اساس نتایجی که حاصل بیش از ۱۷ ماه بررسی جزئیات تمام دادهها و شواهد «سرطان زایی مصرف این ماده مخدر» در مطالعات آزمایشگاهی و انسانی و همچنین بررسی بسیار دقیق موضوع در جلسات اخیر اعضای کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان سازمان بهداشت جهانی، تریاک با استناد به شواهد «کافی» در مطالعات انسانی، به عنوان «ماده سرطانزا» شناخته و در گروه «یک» عوامل سرطانزا برای انسان، طبقه بندی شد. طبق نتایج مورد تایید کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، مصرف طولانی مدت این ماده مخدر به هر شکل (خام، شیره یا سوخته)، به هر روش (دودی یا بلعیدن) و به هر مقدار در انسان سرطانزاست. تایید ارتباط قوی و مثبت مصرف تریاک با بروز ۷ نوع سرطان کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، همچنین با استناد به شواهد کافی در مطالعات انسانی،ارتباط قوی مصرف تریاک با بروز سرطانهای ریه، حنجره و مثانه را تشخیص داد. بر پایه این بررسی ها، مصرف تریاک با بروز سرطانهای مری، معده، لوزالمعده و حلق با استناد به شواهد «محدود» در مطالعات انسانی ارتباط مثبت دارد. مشاهده متابولیتهای تریاک، در ادرار، مو و خون مصرف کنندگان تریاک آن شواهد مستند و مورد تایید کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان به ویژه مطالعه کوهورت گلستان، به شکلی قوی نشان داده است متابولیتهای تریاک، در ادرار، مو و خون افرادی که این ماده مخدر را مصرف کرده اند، مشاهده شده است. بر اساس این شواهد، تریاک ویژگیهای اصلی مواد سرطان زا را داراست و انواع مختلف تریاک (خام، سوخته یا شیره)، ژنوتوکسیک هستند. تایید «سرطانزا بودن مصرف تریاک» در جلسات اعضای کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، با استناد به انواع مطالعات صورت گرفته است. از جمله این مطالعات، دو مطالعه کوهورت و بیش از دوازده مطالعه مورد - شاهدی در مناطق مختلف ایران بوده اند که ارتباط بین مصرف تریاک و سرطانها را بررسی کرده اند؛ اما بیشترین و معتبرترین دادهها در این باره که مورد استناد قرار گرفت، مربوط به شواهد وسیع، قوی و دقیق «مطالعه کوهورت گلستان» بوده است. در مطالعه کوهورت گلستان با ۵۰ هزار و ۴۵ شرکت کننده بزرگسال ۴۰ تا ۷۵ سال، ۱۷ درصد افراد (۸، ۴۸۷ نفر) استفاده منظم از انواع تریاک شامل (خام، شیره و سوخته) را گزارش کرده اند. همچنین از زمان آغاز مطالعه تا ۲۰۱۹ بیش از ۸۰۰۰ مرگ درمیان شرکت کنندگان ثبت شده که ۱۵۷۰ مورد آنها ناشی از سرطانها و بیش از ۵۴ درصد این مرگهای سرطانی، ناشی از سرطانهای دستگاه گوارش بوده است. مطالعه کوهورت گلستان، برطرف کننده تردیدها درباره عوامل مخدوش کننده تاثیر تریاک در بروز سرطان به اذعان کارگروه مونوگراف ۱۲۶ آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، مطالعه کوهورت گلستان، دارای پرسشنامهای دقیق و ساختارمند، برخوردار از مطالعه پایایی و روایی دقیق با اندازه گیری سطح متابولیت تریاک در ادرار شرکت کنندگان، سوالات دقیق درباره شکل تریاک مورد مصرف (خام، شیره یا سوخته)، نوع مصرف (دودی یا بلعیدن) زمان شروع، دفعات، میزان و مدت زمان مصرف، سایرارزیابیهای دقیق جمعیت شناختی از جمله وضعیت اقتصادی، اجتماعی و سبک زندگی افراد مورد مطالعه و همچنین، برطرف کننده تردیدها درباره تاثیر احتمالی برخی عوامل همچون استعمال دخانیات که میتوانسته مخدوش کننده تاثیر مصرف تریاک در بروز سرطان باشد، بوده است. تاکید کارگروه مونوگراف آژانس بین المللی تحقیقات سرطان بر این موضوع مهم، درحالی صورت میگیرد که طبق مطالعات گذشته، دربین مصرف کنندگان تریاک، مواجهه با سایر عوامل سرطان زا مانند مصرف سیگار، شیوع بالاتری دارد که این موضوع به عنوان مهمترین عامل مخدوش کننده، مطرح شده بود و این تردید وجود داشت که شاید اثرات سرطانزایی تریاک در مصرف کنندگان، مربوط به سیگار بوده باشد؛ اما نتایج مطالعه کوهورت گلستان به این تردیدها پایان داد و اثبات کرد که خطر بالای ابتلا به انواع سرطانها در تمام زیر گروههای مصرف کننده تریاک اعم از زنان و مردان، افراد سیگاری و غیر سیگاری و شرکت کنندگان در سطوح بالاتر و پایینتر اقتصادی و اجتماعی وجود دارد. فقدان مطالعات دقیق و آینده نگر درباره «ارتباط مصرف تریاک با بروز سرطان» با وجود مصرف بالای تریاک در جهان با تحقق این رویداد مهم بین المللی، رضا ملک زاده، بنیانگذار و محقق اصلی مطالعه کوهورت گلستان با اشاره به قرار گرفتن «سرطانزا بودن مصرف تریاک» در گروه «یک» عوامل طبقه بندی شده سرطان در انسان، طی فرایندی پیچیده، دشوار، زمانبر و مستند به شواهد دقیق و قوی در مطالعات انسانی گفت: برای اثبات نتایج تحقیقاتی که مطابق با استانداردهای بین المللی مورد تایید معتبرترین مرجع جهانی تحقیقات سرطان باشد، باید سالها تلاش تحقیقاتی گسترده را با همکاریهای علمی بین المللی انجام داد و این دستاورد که با نقش بسیار موثر محققان علاقهمند و با انگیزه ایرانی به ثمر رسید، بیانگر امکان تحقق کارهای تحقیقاتی بزرگ در کشور با وجود مشکلات فراوان و نیازمند صبر و کوشش مستمر است. انتشار مونوگراف سرطانزایی تریاک در سال آینده ۲۰۲۱ رییس پژوهشکده بیماریهای گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران، با اشاره به انتشار مونوگراف سرطانزایی سیگار در انسان در حدود سه دهه پیش، گفت: پس از ۴۰ سال تاخیر، سرانجام، مونوگراف سرطانزایی تریاک نیز توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان در سال ۲۰۲۱ منتشر خواهد شد. تولید غیرقانونی تریاک در حدود ۵۰ کشور جهان وی تایید سرطانزا بودن مصرف تریاک در انسان توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان را درحالی پراهمیت توصیف کرد که تولید و توزیع تریاک با وجود آن که از سال ۱۹۶۱ تحت کنترل درآمده، اما در دهه گذشته، روند افزایشی داشته است. به گفته ملک زاده، تریاک در حدود ۵۰ کشور جهان به طورغیرقانونی تولید میشود و بیش از ۸۰ درصد تریاک غیرقانونی جهان نیز مربوط به افغانستان است. تعداد مصرف کنندگان تریاک در جهان از ۲۰ میلیون نفر در سال ۲۰۰۷ به ۴۲.۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۸ رسیده و ۷۶ درصد از ۱۱۰۰ تن تریاک مصرف شده طی سال ۲۰۱۷ مربوط به آسیا بوده است. حدود ۲۰ درصد کل تریاک تولید شده در جهان خام مصرف میشود استاد ممتاز دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به اشکال و عوامل مصرف تریاک در جهان گفت: ۱۵ تا ۲۰ درصد از کل تریاک تولید شده در جهان، به صورت خام، مصرف و باقی، به مواد افیونی دیگر و عمدتا هروئین، تبدیل میشود. جنس، سن، وضعیت اقتصادی - اجتماعی و مصرف دخانیات نیز از عوامل مهم تاثیرگذار بر مصرف تریاک هستند. ایران بیشترین مصرف کننده تریاک در جهان است معاون تحقیقات وزیر بهداشت گفت: ایران به دلایل تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی (همسایگی با افغانستان به عنوان بزرگترین کشت دهنده خشخاش در جهان) دارای بیشترین مصرف تریاک خام (۴۲ درصد تریاک خام مصرفی جهان) است و پس از ایران، کشورهای افغانستان و پاکستان در رتبههای بعدی قرار دارند. به گفته رییس پژوهشکده بیماریهای گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران، حدود ۱۰ درصد ایرانیان بالای ۴۰ سال تریاک را به سه شکل تفریحی، تفننی و دائمی مصرف میکنند. تریاک به تنهایی ۶۹ درصد کل مواد مخدر مصرفی در ایران را تشکیل میدهد. میزان مصرف تریاک در شهرهای ایران بین ۷ تا ۱۷.۵ درصد متغیر بوده و بالاترین میزان مصرف در استانهای گلستان و کرمان است. باورهای نادرست درباره اثرات درمانی تریاک وی از جمله دلایل اصلی مصرف بالای این مخدر در جهان و ایران را باورهای نادرست در مورد اثر درمانی این ماده مخدر دانست و گفت: حتی پزشکان در گذشتههای دور جزو تبلیغ کنندگان مصرف تریاک بودند. «گالن» و «اوسلر» پزشکان معروف، تریاک را دارویی مفید معرفی کرده اند. در کتاب "قانون" ابن سینا نیز به مفید بودن تریاک برای درمان چند بیماری اشاره شده است. مجاز بودن استفاده از مورفین برای تسکین درد برخی بیماران از نظر طب مدرن محقق بین المللی سرطان در عین حال یادآور شد: امروزه مورفین که مهمترین آلکالوئید مشتق از این ماده مخدر است، به عنوان دارویی بسیار مفید برای تسکین درد در افراد مبتلا به سکتههای قلبی و سرطانهای پیشرفته در ایران و جهان مصرف میشود و مصرف یک یا چند بار مورفین در هفته در بیماران با دردهای شدید بویژه بیماران مبتلا به سرطان بسیار پیشرفته کبد که طول عمر کوتاهی خواهند داشت، از نظر طب جدید، مجاز و مفید است. مصرف طولانی مدت تریاک به هر نوع، شکل و مقدار، سرطانزاست وی افزود: نکته مهم آن است که مصرف طولانی مدت این ماده مخدر به هر نوع (خام، شیره و سوخته)، به هر شکل (بلعیدن و دودی) و به هر میزان (حتی نیم گرم در شبانه روز) باعث بروز بیماریهای قلبی عروقی، سکتههای قلبی و مغزی و سرطانها میشود و پزشکان باید از تجویز طولانی مدت مصرف این مخدر به بیماران خودداری کنند و عوارض غیرقابل جبران آن را به بیماران توضیح دهند. مطالعه کوهورت گلستان تنها «مطالعه آینده نگر مبتنی بر جمعیت» جهان درباره «تاثیر تریاک بر بروز سرطان» ملک زاده در ادامه به سابقه مطالعات درباره تاثیر مصرف طولانی مدت تریاک بر بروز سرطان اشاره کرد و گفت: با وجود سابقه طولانی و حجم قابل توجه مصرف تریاک در جهان، هیچ مطالعه جدید علمی و آینده نگری در مورد ارتباط مصرف این ماده مخدر با سرطانها انجام نشده بود و سه مطالعه اپیدمیولوژیک گذشته نگر، تاثیر مصرف این مخدر در افزایش دو برابری خطر بروز سرطان را نشان داده اند. وی یادآور شد: مطالعه کوهورت گلستان، به عنوان بزرگترین و مهمترین مطالعه در زمینه ارتباط مصرف این ماده مخدر و سرطان (به دلیل آینده نگر و مبتنی بر جمعیت بودن، داشتن بیش از ۸۰۰۰ شرکت کننده دارای سابقه طولانی مصرف این ماده مخدر) وسیعترین، دقیقترین و معتبرترین دادهها را در این زمینه ارائه کرده است. مهمترین نتایج مطالعه کوهورت گلستان در مورد تأثیر مصرف تریاک بر بروز سرطانها رهبر و محقق اصلی مطالعه کوهورت گلستان، در ادامه، مهمترین نتایج این مطالعه در مورد تأثیر مصرف طولانی مدت این ماده مخدر بر بروز سرطانها، بیماریهای قلبی عروقی و برخی بیماریهای مزمن را برشمرد و گفت: افزایش دو برابری شانس بروز سرطان در انسان و تاثیر مصرف طولانی مدت تریاک در بروز ۷ نوع سرطان ریه، حنجره و مثانه، مری، معده، لوزالمعده و حلق از دیگر عوارض مصرف تریاک است. وی افزود: ماده سرطان زای این مخدر دقیقاً در نوع خالص یافت میشود واین تصور که این ماده مخدر خالص، سرطان زا نیست،کاملاً نادرست است، غلظت ماده خطرناک PAH (هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقه ای) موجود در دود تریاک، در بافتهای سرطانی شرکت کنندگان در مطالعه کوهورت گلستان که مبتلا به این بیماری بودند، مشاهده شده است. شواهد این مطالعه نشان داده است که غلظت PAH در بافتهای سرطانی مصرف کنندگان تریاک، حتی تا ۲۵ برابر بیشتر است همچنین تریاک، در مقایسه با مصرف دخانیات، ماده بسیار قویتر و موثرتری در بروز سرطان است وتاثیر این ماده مخدردر بروز برخی سرطان ها، از سیگار هم بیشتر است. ملک زاده گفت: مصرف طولانی مدت این ماده مخدر با افزایش بیماریهای قلبی - عروقی همراه است و شانس بروز حملات قلبی و سکتههای قلبی و مغزی با مصرف این مخدر، دو برابر افزایش مییابد. مصرف منظم تریاک، خطر مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی، سرطانها و بیماریهای تنفسی را تا ۸۶ درصد افزایش میدهد. مقایسه شمار مرگها در بین بیماران دیابتی و غیردیابتی در مطالعه کوهورت گلستان نشان داد که ۲۵ درصد افراد مبتلا به دیابت بدون سابقه مصرف این ماده مخدر جان خود را از دست داده اند، اما این میزان در مصرف کنندگان تریاک، ۴۰ درصد بوده است. رهبر و محقق اصلی مطالعه کوهورت گلستان گفت: درحالی که وجود بیماری دیابت، به تنهایی، خطر مرگ را نسبت به غیردیابتیها، حدود دو برابر میکند، همزمانی مصرف این مخدر و دیابت، این خطر را به ۲.۷۶ برابر افراد غیردیابتی بدون سابقه مصرف این ماده مخدر افزایش میدهد. همچنین مصرف تریاک، خطر مرگ زودرس در بیماران دیابتی را به طور کلی حدود ۳۰ درصد افزایش میدهد. مصرف طولانی مدت تریاک خطر مرگ زودرس در بیماران مبتلا به سیروز کبدی را ۲.۷۴ برابر افزایش میدهد.